ارتباطات در اعتراضات و مستندسازی دیجیتال

امنیت دیجیتال مترادف با امنیت فیزیکی است. دستگاه امنیتی جمهوری اسلامی از روش‌های نظارتی پیچیده‌ای، از جمله دکل‌های مخابراتی جعلی (IMSI catchers)، تشخیص چهره و قطع اینترنت استفاده می‌کند. این راهنما نحوه حفظ ارتباط در شرایط بحرانی و چگونگی مستندسازی وقایع بدون به خطر انداختن خود یا دیگران را شرح می‌دهد.

۱. آمادگی پیش از اعتراض: بهداشت دیجیتال

پیش از حضور در اعتراضات، فرض را بر این بگذارید که دستگاه شما ممکن است گم شود، توقیف گردد یا آسیب ببیند.

۱. استراتژی دستگاه

• گزینه «گوشی یک‌بار مصرف» (Burner): در حالت ایده‌آل، گوشی اصلی خود را در خانه بگذارید. از یک گوشی اندرویدی ارزان‌قیمت ثانویه با یک سیم‌کارت جدید (ترجیحاً سیم‌کارتی که به نام شما ثبت نشده است) و دیتای محدود استفاده کنید.
• پاکسازی دستگاه اصلی: اگر مجبورید گوشی اصلی خود را همراه ببرید:
  • حذف بیومتریک: قفل‌گشایی با تشخیص چهره (Face ID) و اثر انگشت را غیرفعال کنید. از یک پین‌کد قوی و حداقل ۶ رقمی یا یک رمز عبور ترکیبی استفاده کنید. نیروهای امنیتی می‌توانند به زور از بیومتریک استفاده کنند، اما وادار کردن شما به گفتن رمز عبور بدون همکاری شما دشوارتر است.
  • حذف برنامه‌های حساس: برنامه‌هایی که شبکه ارتباطی شما را فاش می‌کنند (اینستاگرام، توییتر/X، حساب اصلی تلگرام) یا شما را به صورت خودکار وارد حساب‌ها می‌کنند، حذف کنید.
  • خروج از حساب‌ها (Log Out): از تمام حساب‌های ابری (Google, iCloud) خارج شوید تا در صورت توقیف دستگاه، دسترسی از راه دور به داده‌هایتان ممکن نباشد.
  • فعال‌سازی رمزگذاری کامل دیسک: اطمینان حاصل کنید که گوشی شما رمزگذاری شده است (این قابلیت در iOS و اندرویدهای مدرن به صورت پیش‌فرض فعال است).

۲. تماس‌های اضطراری و برنامه‌ریزی

• تماس «اعلام وضعیت» (Proof of Life): یک فرد مورد اعتماد را که در اعتراضات حضور ندارد مشخص کنید. او باید از موقعیت مکانی شما و زمان بازگشتتان مطلع باشد. بر سر یک برنامه زمان‌بندی برای چک کردن وضعیت خود توافق کنید.
• به‌خاطر سپردن شماره‌ها: شماره‌های حیاتی (وکیل، خانواده) را با ماژیک دائمی روی بدن خود بنویسید یا آن‌ها را حفظ کنید. به دفترچه تلفن گوشی خود اتکا نکنید.

---

۲. کانال‌های ارتباطی امن

در طول اعتراضات، شبکه موبایل ممکن است دچار اختلال (Throttling) یا قطعی کامل شود. ابزارهای ارتباطی شما باید در برابر این شرایط مقاوم باشند.

۱. ارتباط آنلاین (زمانی که اینترنت در دسترس است)

برای تمام هماهنگی‌های مربوط به اعتراضات از سیگنال (Signal) استفاده کنید. این برنامه فراداده‌ها (Metadata) را به حداقل می‌رساند و ویژگی‌هایی مخصوص محیط‌های پرخطر ارائه می‌دهد.

• پیام‌های ناپدیدشونده (Disappearing Messages): این گزینه را به‌صورت پیش‌فرض برای تمام چت‌ها فعال کنید. در طول اعتراضات فعال، تایمر را روی ۱ ساعت یا کمتر تنظیم کنید.
  • مسیر: Settings > Privacy > Disappearing Messages
• قفل ثبت‌نام (Registration Lock): برای جلوگیری از سرقت اکانت سیگنال توسط حکومت در صورت توقیف سیم‌کارت، این گزینه را فعال کنید.
  • مسیر: Settings > Account > Registration Lock
• مخفی کردن شماره موبایل: اطمینان حاصل کنید که فقط نام کاربری شما قابل مشاهده باشد.
  • مسیر: Settings > Privacy > Phone Number > Who can see my number: Nobody
• اجتناب از پیامک (SMS) و تماس تلفنی: این روش‌ها رمزگذاری نشده‌اند و توسط اپراتورهای موبایل (همراه اول، ایرانسل) ردیابی می‌شوند و موقعیت مکانی و لیست تماس‌ها را در اختیار نهادهای امنیتی قرار می‌دهند.

۲. ارتباط آفلاین (هنگام قطعی اینترنت)

زمانی که حکومت قطعی اینترنت (یا شبکه ملی اطلاعات/شما) را اعمال می‌کند، برنامه‌های متمرکز مانند تلگرام و واتس‌اپ بدون استفاده از پل (Bridge) یا پروکسی تخصصی از کار می‌افتند.

• برایر (Briar) - پیشنهادی: یک پیام‌رسان متن‌باز مبتنی بر شبکه مش (Mesh) که بدون اینترنت کار می‌کند. این برنامه پیام‌ها را از طریق بلوتوث و Wi-Fi بین دستگاه‌های نزدیک همگام‌سازی می‌کند.
  • موارد استفاده: هماهنگی با گروهی در میان جمعیت یا خیابان‌های اطراف.
  • راه‌اندازی: نصب و جفت‌سازی (Pair) دستگاه‌ها را قبل از قطع شدن اینترنت انجام دهید.
  • نکته امنیتی: اگرچه برایر محتوا را مخفی می‌کند، اما استفاده از بلوتوث/وای‌فای باعث می‌شود سیگنال رادیویی شما قابل ردیابی باشد. فقط در صورت ضرورت استفاده کنید.
• سایلنس (Silence) - مخصوص اندروید: اگر دیتا قطع شده اما سرویس پیامک (GSM) هنوز کار می‌کند، Silence پیامک‌ها را رمزگذاری می‌کند. توجه: هر دو طرف باید این برنامه را داشته باشند.

---

۳. مستندسازی نقض حقوق بشر

ضبط شواهد حیاتی است، اما انتشار نادرست آن می‌تواند منجر به دستگیری شود. باید بین جمع‌آوری شواهد (برای دادگاه‌ها/سازمان‌های حقوق بشری) و آگاهی‌رسانی عمومی (شبکه‌های اجتماعی) تفاوت قائل شوید.

۱. ضبط برای شواهد (خصوصی)

اگر شاهد جنایتی هستید و می‌خواهید فیلم آن را به سازمان‌های حقوق بشری (مانند عفو بین‌الملل، کمیته حقیقت‌یاب سازمان ملل) ارسال کنید، باید فراداده‌ها (موقعیت مکانی، زمان، اطلاعات دستگاه) را برای اثبات اصالت حفظ کنید.

• ابزارها:
  • eyeWitness to Atrocities: ویدیوهای قابل تایید با فراداده‌های تعبیه‌شده ضبط می‌کند. این برنامه ویدیوها را در یک گالری مخفی و امن ذخیره کرده و امکان آپلود کاملاً امن برای کارشناسان حقوقی را فراهم می‌کند.
  • ProofMode: جایگزینی سبک‌تر که داده‌های "اثبات" رمزنگاری‌شده را برای عکس‌ها/ویدیوهای شما ایجاد می‌کند بدون اینکه فایل اصلی را تغییر دهد.
• اقدام: این فایل‌های خام را در شبکه‌های اجتماعی منتشر نکنید. فراداده‌ها موقعیت دقیق و هویت شما را فاش می‌کنند. آن‌ها را مستقیماً از طریق کانال‌های امن (مانند SecureDrop یا Signal) برای سازمان‌های مورد اعتماد ارسال کنید.

۲. ضبط برای آگاهی‌رسانی عمومی (شبکه‌های اجتماعی)

اگر قصد دارید فیلم را به صورت عمومی (اینستاگرام، توییتر/X) برای آگاهی‌رسانی به اشتراک بگذارید، باید برای محافظت از خود و دیگران داده‌ها را پاکسازی کنید.

• ناشناس‌سازی چهره‌ها:
  • ابزار محوشازی سیگنال (Signal Blur Tool): ساده‌ترین روش است. سیگنال را باز کنید، عکس/ویدیو را انتخاب کنید، از آیکون "شطرنجی" برای تار کردن خودکار تمام چهره‌ها استفاده کنید. نتیجه را قبل از ارسال یا پست کردن ذخیره کنید.
  • Scrambled Exif (اندروید): برنامه‌ای که فراداده‌ها (موقعیت، مدل دستگاه) را پیش از اشتراک‌گذاری از عکس‌ها حذف می‌کند.
• حذف فراداده‌ها (Metadata):
  • پلتفرم‌های اجتماعی (توییتر، اینستاگرام) معمولاً فراداده‌ها را به صورت خودکار حذف می‌کنند، اما پیام‌رسان‌ها (تلگرام در حالت 'Send as File'، ایمیل) این کار را نمی‌کنند.
  • همیشه قبل از انتشار گسترده، از ابزاری مانند ExifEraser یا Signal (که به طور پیش‌فرض متادیتا را حذف می‌کند) برای پاکسازی فایل‌ها استفاده کنید.

۳. تاکتیک‌های فیلم‌برداری امن

• فیلم‌برداری از نیروهای امنیتی: فاصله ایمن را حفظ کنید. در صورت امکان سعی کنید از یک مکان مخفی (مانند داخل ساختمان/خودرو) فیلم‌برداری کنید.
• کار تیمی: اگر در میان جمعیت فیلم‌برداری می‌کنید، یک "دیده‌بان" داشته باشید تا مراقب پشت سر شما و نیروهای لباس‌شخصی (بسیج) باشد که اغلب کسانی را که در حال ضبط هستند هدف قرار می‌دهند.
• قفل صفحه: ضبط را شروع کنید، سپس اگر برنامه دوربین شما پشتیبانی می‌کند صفحه را قفل کنید (یا از برنامه‌های Quick Video Recorder که با صفحه خاموش فیلم‌برداری می‌کنند استفاده کنید).

---

۴. پروتکل‌های پس از اعتراض

۱. پاکسازی

• خروج از گروه‌ها: بلافاصله پس از رویداد، گروه‌های هماهنگی موقت در سیگنال/تلگرام را ترک کرده و حذف کنید.
  • سیگنال: رشته چت (Thread) را حذف کنید تا از دیتابیس لوکال گوشی شما پاک شود.
• پاکسازی گالری: عکس‌ها/ویدیوهای حساس را به یک فضای ذخیره‌سازی مخفی و رمزگذاری شده (مثلاً با استفاده از VeraCrypt روی کامپیوتر) منتقل کرده و آن‌ها را از گوشی خود حذف کنید.

۲. در صورت بازداشت

• بازگشت به تنظیمات کارخانه (دکمه وحشت): اگر برنامه یا قابلیتی به عنوان "دکمه وحشت" (مانند Wasted برای اندروید) دارید و می‌توانید با ایمنی آن را فعال کنید، این کار را انجام دهید.
• سکوت: پین‌کد یا رمز عبور خود را ارائه ندهید. قوانین یا شرایط بازجویی ممکن است شما را تحت فشار بگذارند، اما ایجاد تاخیر در دسترسی آن‌ها به شما زمان می‌خرد.
• کمک‌های اولیه دیجیتال: اگر آزاد شدید، فرض کنید دستگاه شما آلوده شده است. تا زمانی که گوشی به تنظیمات کارخانه برنگشته یا تعویض نشده است، از آن برای ارتباطات حساس استفاده نکنید.

۵. چک‌لیست خلاصه

هشدار: هیچ ابزاری ۱۰۰٪ امن نیست. رفتار شما (امنیت عملیاتی یا OpSec) دفاع اصلی شماست. فرض کنید تحت نظر هستید و متناسب با آن عمل کنید.