سامانه‌های نظارت تصویری، صوتی و هوایی

نمای کلی

در سال‌های اخیر، جمهوری اسلامی ایران زیرساخت‌های نظارتی خود را به شکل قابل‌توجهی گسترش داده و به سمت مدل «پلیس هوشمند» حرکت کرده است. این رویکرد، دوربین‌های سطح خیابان، پهپادهای هوایی و حسگرهای صوتی را در یک شبکه متمرکز ادغام می‌کند که برای شناسایی شهروندان، اجرای قوانین حجاب اجباری و سرکوب اعتراضات طراحی شده است.

این راهنما جزئیات فنی این سامانه‌ها، نحوه استقرار آن‌ها در ایران و خطرات خاصی که برای فعالان و عموم مردم ایجاد می‌کنند را تشریح می‌کند.

---

شبکه‌های نظارت تصویری

نظارت تصویری، ستون فقرات دستگاه نظارتی ایران است. این سیستم بر ترکیبی از دوربین‌های ترافیکی دولتی، زیرساخت‌های «شهر هوشمند» شهرداری‌ها و مشارکت اجباری بخش خصوصی استوار است.

۱. انواع دوربین‌ها و قابلیت‌ها

شناخت سخت‌افزارها به شناسایی خطرات در فضاهای فیزیکی کمک می‌کند.

• دوربین‌های دام و بولت (Dome and Bullet): دوربین‌های استانداردی که روی ساختمان‌ها و پایه‌های خیابانی نصب می‌شوند. اگرچه بسیاری از آن‌ها ثابت هستند، مدل‌های جدیدتر به‌طور فزاینده‌ای از کیفیت تصویر بالا (HD) پشتیبانی می‌کنند که برای تحلیل الگوریتمی مناسب است.
• دوربین‌های گردان یا PTZ (Pan-Tilt-Zoom): این دوربین‌ها اغلب در محفظه‌های کروی و تیره قرار دارند که جهت لنز را پنهان می‌کند. اپراتورها می‌توانند این دوربین‌ها را ۳۶۰ درجه چرخانده و روی سوژه زوم کنند تا متن روی صفحه گوشی را بخوانند یا چهره‌ای را از صدها متر دورتر شناسایی کنند. این دوربین‌ها معمولاً در تقاطع‌های اصلی (مانند خیابان ولیعصر تهران) و میادین عمومی نصب می‌شوند.
• پلاک‌خوان‌های خودکار (ALPR): این دوربین‌ها که در ابتدا برای اجرای قوانین راهنمایی و رانندگی طراحی شده بودند، اکنون نقشی کلیدی در ردیابی جابجایی‌ها دارند. در ایران، داده‌های ALPR با پایگاه‌های داده مالکیت خودرو تطبیق داده می‌شوند تا برای موارد کشف حجاب داخل خودرو جریمه صادر شود.
• دوربین‌های حرارتی (Thermal): این دوربین‌ها به جای نور مرئی، امواج گرمایی را تشخیص می‌دهند. آن‌ها برای امنیت مرزی و به‌طور فزاینده‌ای در پهپادها برای نظارت بر تجمعات در شب یا شرایط کم‌نور استفاده می‌شوند.

۲. سامانه «سپتام» (نظارت بر اماکن تجاری)

یکی از اجزای حیاتی نظارت تصویری در ایران، سامانه سپتام (سامانه پایش تصویری اماکن) است.

• الزام قانونی: کسب‌وکارهای ایرانی، از جمله مغازه‌ها، کافه‌ها و مجتمع‌های اداری، اغلب ملزم هستند به عنوان شرط دریافت یا تمدید پروانه کسب، دوربین‌های مداربسته نصب کنند.
• یکپارچه‌سازی: این دوربین‌ها اغلب باید مطابق با مشخصات پلیس باشند و در بسیاری از موارد، دسترسی زنده یا آرشیو تصاویر را در اختیار پلیس امنیت عمومی قرار دهند.
• هدف: این کار عملاً نظارت را برون‌سپاری می‌کند و کسب‌وکارهای خصوصی را به گره‌های شبکه نظارتی حکومت تبدیل می‌کند که برای شناسایی معترضان یا زنانی که پوشش اجباری را رعایت نمی‌کنند، استفاده می‌شود.

۳. دوربین‌های ترافیکی و «هوشمند»

شهرداری‌هایی مانند تهران، مشهد و اصفهان سرمایه‌گذاری سنگینی روی پروژه‌های «شهر هوشمند» انجام داده‌اند.

• پایش بزرگراه‌ها: دوربین‌های بزرگراه‌ها (مانند نیایش و همت) برای ردیابی حرکت خودروها استفاده می‌شوند.
• اجرای قانون حجاب: تحت طرح‌هایی مانند «طرح نور»، این دوربین‌ها برای ثبت تصاویر رانندگان یا مسافران زن تغییر کاربری داده شده‌اند. تصاویر پردازش شده تا موارد نقض قانون شناسایی شود و منجر به ارسال پیامک اخطار، جریمه یا توقیف خودرو می‌گردد.

۴. تأمین‌کنندگان کلیدی

به دلیل تحریم‌ها و شراکت‌های راهبردی، ایران به‌شدت به فناوری چینی وابسته است. فروشندگان کلیدی شناسایی شده در زیرساخت‌های ایران عبارتند از:

• تیاندی (Tiandy): شناخته شده برای ارائه سخت‌افزارهای نظارتی پیشرفته، از جمله دستگاه‌های ضبط تحت شبکه (NVR) و دوربین‌هایی با قابلیت ضبط در نور بسیار کم.
• هایک‌ویژن (Hikvision) و داهوا (Dahua): دو مورد از بزرگترین تولیدکنندگان تجهیزات نظارتی در جهان که به‌طور گسترده در بخش‌های عمومی و خصوصی ایران استفاده می‌شوند.
• کوه نور / برندهای داخلی: فناوری‌های خارجی که تغییر برند داده‌اند یا واحدهای مونتاژ شده در داخل که با پایگاه‌های داده بومی یکپارچه شده‌اند.

---

تشخیص چهره و بیومتریک

نظارت تصویری در ایران به‌طور فزاینده‌ای توسط هوش مصنوعی (AI) و فناوری تشخیص چهره (FRT) قدرت می‌گیرد. این امر قابلیت سیستم را از «ضبط ساده» به «شناسایی خودکار» تغییر می‌دهد.

نحوه عملکرد

سیستم‌های تشخیص چهره، فیدهای ویدیویی را تحلیل کرده، ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد صورت (فاصله بین چشم‌ها، شکل فک) را نقشه‌برداری می‌کنند و آن‌ها را به یک «الگوی چهره» ریاضی تبدیل می‌نمایند. این الگو سپس با یک پایگاه داده مقایسه می‌شود تا تطابق پیدا شود.

ادغام با پایگاه‌های داده

کارایی فناوری تشخیص چهره به پایگاه داده‌ای بستگی دارد که به آن متصل است. در ایران، سیستم‌های نظارتی به‌طور فزاینده‌ای با موارد زیر یکپارچه می‌شوند:

• پایگاه هویتی هُدا (HODA): مدیریت شده توسط سازمان ثبت احوال کشور.
• پایگاه داده گواهینامه رانندگی: شامل عکس‌های تمام‌رخ با کیفیت بالا از میلیون‌ها شهروند.
• سامانه ثنا (قوه قضاییه): سوابق افرادی که پیشینه بازداشت یا پرونده قضایی دارند.

بسترهای استقرار

• حمل‌ونقل عمومی: ایستگاه‌های مترو در تهران از تشخیص چهره در گیت‌ها و راهروها برای شناسایی افراد استفاده می‌کنند.
• دانشگاه‌ها: موسساتی مانند دانشگاه امیرکبیر گیت‌های اسکن چهره را برای کنترل دسترسی و اجرای قوانین پوشش در میان دانشجویان نصب کرده‌اند.
• مبادی ورودی و خروجی: اسکن عنبیه و تشخیص چهره در نقاط اصلی ورود و خروج (مانند فرودگاه امام خمینی) استانداردسازی شده و به لیست‌های ممنوع‌الخروجی متصل است.

محدودیت‌ها

اگرچه حکومت ادعا می‌کند که شناسایی هوشمند ۱۰۰٪ دقیق است، فناوری تشخیص چهره اغلب با چالش‌های زیر مواجه است:

• انسداد: ماسک، عینک‌های آفتابی بزرگ و آرایش غلیظ می‌تواند الگوریتم را مختل کند.
• زاوایا: اکثر سیستم‌ها به خط دید نسبتاً مستقیم نیاز دارند؛ دوربین‌های نصب شده در ارتفاع بالا (Overhead) برای تطبیق چهره کارایی کمتری نسبت به دوربین‌های هم‌سطح چشم دارند.

---

نظارت هوایی: پهپادها و ریزپرنده‌ها

استفاده از پرنده‌های هدایت‌پذیر از دور (پهپاد) در ایران از میدان‌های نبرد نظامی به پلیس شهری منتقل شده است.

نقش‌ها در نظارت داخلی

• پایش جمعیت: در جریان اعتراضات، کوادکوپترها و پهپادهای بال‌ثابت برای تخمین تعداد جمعیت و ردیابی حرکت تظاهرکنندگان به کار گرفته می‌شوند.
• شناسایی: دوربین‌های با وضوح بالا روی پهپادها می‌توانند چهره رهبران اعتراضات یا افرادی که شعار می‌دهند را ثبت کنند که بعداً برای بازداشت پردازش می‌شوند.
• ایجاد ارعاب: پهپادهای با پرواز در ارتفاع پایین به‌صورت روانی برای متفرق کردن جمعیت و اعلام حضور نیروهای امنیتی استفاده می‌شوند.
• اجرای حجاب: گزارش شده است که پهپادها در مناطق تفریحی (مانند جزیره کیش یا پارک‌های عمومی) برای نظارت بر رعایت پوشش در فضاهایی که گشت‌زنی پیاده دشوار است، استفاده شده‌اند.

قابلیت‌ها

• تصویری و حرارتی: پهپادها در روز و شب عملیاتی هستند. تصویربرداری حرارتی به اپراتورها اجازه می‌دهد گروه‌هایی که در پارک‌های تاریک یا کوچه‌ها تجمع کرده‌اند را شناسایی کنند.
• گیرنده‌های IMSI: پهپادهای پیشرفته پلیس ممکن است به فناوری «Dirtbox» یا گیرنده‌های IMSI مجهز باشند تا ترافیک تلفن همراه را رهگیری کرده و سیم‌کارت‌های افراد حاضر در یک جمعیت خاص را شناسایی کنند.

---

نظارت صوتی و تشخیص شلیک

اگرچه کمتر از دوربین‌ها قابل مشاهده است، اما نظارت صوتی بخشی رو به رشد از پایش شهری است.

حسگرهای آکوستیک (صوتی)

تیرهای چراغ برق «هوشمند» و مبلمان شهری در مناطق مدرن‌سازی شده ممکن است حاوی آرایه‌های میکروفون باشند. این حسگرها برای موارد زیر طراحی شده‌اند:

• تشخیص ناهنجاری: الگوریتم‌ها می‌توانند صداهای «تهاجمی»، شکستن شیشه یا فریادهای ناگهانی (مانند شعارهای اعتراضی) را علامت‌گذاری کنند.
• تشخیص شلیک: اگرچه کمتر از ایالات متحده (مانند ShotSpotter) رسانه‌ای شده است، فناوری مثلث‌بندی منبع تیراندازی وجود دارد. در بافت ایران، این فناوری بیشتر برای تشخیص اعتراضات (شعارها، انفجارها) استفاده می‌شود تا جرایم مسلحانه معمول.

ضبط صدا در اماکن عمومی

دوربین‌های نظارتی نصب شده تحت سامانه سپتام یا در حمل‌ونقل عمومی اغلب دارای قابلیت ضبط صدا هستند. مکالماتی که در نزدیکی این دستگاه‌ها انجام می‌شود - مانند داخل تاکسی یا مغازه - باید به‌طور بالقوه ضبط شده تلقی شوند.

---

خطرات و راهکارهای کاهش خطر

ادغام این فناوری‌ها یک اثر «سراسربینی» (Panopticon) ایجاد می‌کند، جایی که ترس از دیده شدن، مخالفت را سرکوب می‌کند.

خطرات فوری

1. جرایم خودکار: صدور جریمه برای عدم رعایت حجاب به‌صورت خودکار و از طریق پیامک بر اساس شواهد دوربین.
2. بازداشت‌های هدفمند: تحلیل پس‌رویدادی (Retrospective) ویدیوهای اعتراضات برای شناسایی و بازداشت شرکت‌کنندگان، روزها یا هفته‌ها پس از رویداد.
3. پیامدهای اعتبار اجتماعی: اگرچه مانند چین کاملاً رسمی نشده است، اما محرومیت از خدمات (بانکی، مترو) بر اساس داده‌های نظارتی یک روند رو به رشد است.

اقدامات متقابل اولیه

• آگاهی موقعیتی: همیشه فرض کنید در مناطق تجاری و معابر عمومی اصلی دوربین وجود دارد. به دنبال گنبدهای کروی مشخصِ دوربین‌های PTZ باشید.
• پوشاندن چهره: پوشیدن ماسک پزشکی و عینک آفتابی دقت تشخیص چهره را به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌دهد، هرچند ممکن است جلب توجه انسانی کند.
• خیره‌سازی (Dazzle): لباس‌های بازتاب‌دهنده یا مواد بازتاب‌دهنده مادون قرمز گاهی می‌توانند حسگرهای دوربین را مختل کنند (هرچند این یک نبرد مداوم و در حال تحول است).
• بهداشت دیجیتال: در طول فعالیت‌های حساس، دستگاه‌های موبایل اصلی خود را در خانه بگذارید تا از ارتباط دادن موقعیت مکانی شما (از طریق IMSI/GPS) با داده‌های نظارت تصویری جلوگیری شود.

---

آخرین به‌روزرسانی: فوریه ۲۰۲۶ منبع: جمع‌آوری شده از راهنماهای نظارت سطح خیابان EFF و گزارش‌های منطقه‌ای درباره اقتدارگرایی دیجیتال در ایران.